Treftadaeth

Mae arwyddion o orffennol tymhestlog Cymru ac olion ei hanes diwydiannol diweddar i’w gweld drwy’r wlad benbaladr ac mae Llwybr yr Arfordir yn eich arwain at rai o’r adeiladau a’r mannau difyrraf sy’n help i adrodd y stori.

Arfordir y  Gogledd ac Aber Afon Dyfrdwy

Os mai cestyll sy’n mynd â’ch bryd, ceir clamp o gastell â 22 o dyrau, yn nhref gaerog Conwy. Codwyd y castell gan Edward I, Brenin Lloegr, rhwng 1283 a 1289. Mae’n Safle Treftadaeth y Byd ac “yn ddi-os, dyma gaer fwyaf mawreddog Edward I yng Nghymru”. Cewch ymweld â’r cyntaf o’i gestyll yng Nghymru yn y Fflint. Neu efallai yr hoffech fynd i un o eglwysi lleiaf Prydain yn Llandrillo-yn-Rhos, ger Bae Colwyn. Lle i ryw chwech o addolwyr sydd yng Nghapel Trillo Sant, a godwyd yn y 6ed ganrif. Adeiladwyd yr allor dros ffynnon gysegredig, gyn-Gristnogol.

Ynys Môn

Mae Llwybr yr Arfordir yn mynd drwy dref hanesyddol Biwmares lle ceir llys, carchar a chastell (Safle Treftadaeth y Byd). Dywedir mai castell Biwmares yw’r perffeithiaf ym Mhrydain o safbwynt technegol. Roedd hwn hefyd yn rhan o raglen adeiladu enfawr Edward I yng Ngogledd Cymru ac mae’n hollol gymesur.

Os ewch i Oleudy Ynys Lawd, mae’n werth dilyn y daith arbennig i gael gwybod mwy am hanes diddorol y goleudy sy’n gymaint o ran o dreftadaeth forol Cymru.

Menai, Llŷn a Meirionnydd

Mae Cymru’n lle da am Safleoedd Treftadaeth y Byd – mae dai ohonynt – cestyll mawreddog Caernarfon a Harlech – ar y rhan hon o’r Llwybr. Neu cewch fwynhau taith ar y trên o Borthmadog i Flaenau Ffestiniog lle cewch ddysgu mwy am y diwydiant llechi. Mae’r daith yn mynd drwy wlad hardd ac fe ryfeddwch at gampwaith peirianyddol y rhai a greodd y rheilffordd arbennig hon.

Ceredigion

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn lle eithriadol o braf yn edrych i lawr dros dref Aberystwyth. Yma, ceir stôr o wybodaeth am Gymru a’r byd – miliynau o lyfrau, llawysgrifau, archifau, mapiau, lluniau, ffotograffau, ffilmiau a darnau o gerddoriaeth, a gwybodaeth electronig. Ac mae’r cyfan am ddim. Neu beth am ymweld â stad Llanerchaeron a’i phlasty bach hardd o’r 18fed ganrif a’i gardd furiog arbennig. Mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol erbyn hyn.

Sir Benfro

Fe gewch weld olion diddorol a thystiolaeth o wahanol systemau amddiffyn wrth grwydro llwybr yr arfordir. Ceir yma fryngaerau o’r Oes Haearn, a chaerau o oes Napoleon ac Elisabeth I, ynghyd ag olion o’r ddau Ryfel Byd. Yng Nghastell Henllys ail-grewyd pentref o’r Oes Haearn - cewch gipolwg ar fywyd ymhell bell yn ôl a chyfle i ryddhau’r rhyfelwr fu’n cuddio y tu mewn i chi!

Sir Gaerfyrddin

Ar Draeth Pentywyn  y ceisiodd y Cymro, John Parry-Thomas dorri record cyflymder ar dir ym mis Mawrth 1927. (Cafodd ei record wreiddiol o 170mya ei churo gan Syr Malcolm Campbell yn ei gar Blue Bird.) Ar gyflymder o tua 170mya, torrodd y gadwyn yrru ar gar John Parry-Thomas a chafodd anafiadau marwol. Mae ei gar, Babs, i’w weld yn yr Amgueddfa Cyflymder ym mhentref Pentywyn.

Penrhyn Gŵyr a Bae Abertawe

Yn Abertawe, mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, sydd mewn hen warws rhestredig wedi’i gysylltu ag adeilad newydd modern, llechi a gwydr, yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, yn awr a dros y 300 mlynedd diwethaf. Mae Goleudy Whiteford Point ar Benrhyn Gŵyr, a godwyd yn 1865, yn un o ddim ond dau oleudy haearn bwrw sydd â’i draed yn y dŵr yn yr holl fyd a’r unig un ym Mhrydain. 

Arfordir y De ac Aber Afon Hafren

Roedd Pont Gludo Casnewydd, a godwyd yn 1906, yn un o ddim ond 20 o rai tebyg a godwyd yn y byd rhwng 1893 a 1916. Mae’n dal i weithio heddiw.

Mae Tŷ Tredegar, Casnewydd ar barcdir hardd 90 erw. Mae rhan o’r tŷ presennol yn dyddio nôl i ddechrau’r 1500au ac mae’n un o’r enghreifftiau gorau ym Mhrydain o blasty yn arddull Siarl II o’r 17eg ganrif. Ceir teithiau tywys o gwmpas y tŷ ac fe gynhelir digwyddiadau arbennig yma’n rheolaidd.